31 Mart kara günü, büyük elektrik kesintisi

____________________________________________________________________

31 Mart kara günü, büyük elektrik kesintisi, yaÅŸanmasından dolayı hiç üzülmediÄŸim beni hiç de etkilememiÅŸ elektrik kesintisidir. Yahu zaten ikide bir elektriÄŸim kesiliyor, adam gibi kesildiÄŸinde günlerce elektrik gelmiyor, her gün yaÅŸadığım ÅŸeyi memleketin %90’ı yaÅŸamış çok mu? 😀

31 Mart sabahı saat 01.00 gibi elektriÄŸim kesildi, sabah saatlerinde de geldi. Bizde elektriÄŸin geldiÄŸi vakitlerde herhalde Türkiye’nin geri kalanında kesinti baÅŸlamış. Öğle vakti de kısa süreli bir kesinti yaÅŸadık ve bir daha sıkıntı olmadı. Hakkari’de elektrik kesintileri sıradan bir olay. Günlerce kesilmedikçe anormal bir ÅŸey olmuÅŸ sayılmıyor hani. Neredeyse en iyi koÅŸullarda bile günde birkaç sefer kesinti olabiliyor. Hatta bir süredir geceleri sabit olarak gece saat 1’den sonra düzenli olarak kesiliyor elektrik. Genelde bir saat kadar süren o kesintiler son zamanlarda birkaç saatten de uzun sürmeye baÅŸlamıştı. 31 Mart olayından dolayı olduÄŸunu tahmin ediyorum, olayı takip eden gece bahsettiÄŸim bu kesinti olmadı. Herhalde tüm memlekette yok, bakın bizde nasıl var der gibi tiye almaya mı çalıştılar kafadan nedir bilmem.

Hatta elektrik olduğunda bile buradaki normal halk elektriği tam anlamıyla kullanılamıyor. Çünkü geldiğinde de voltajlar düşük oluyor. Evimizde olması gereken ideal voltaj 220 civarıdır. Burada ise 60 volta bile düştüğü oluyor. Bu durumda da evdeki çoğu elektrikli cihaz düzgün çalışamıyor, lambalar mum ışığı veriyor. Halk regülatör kullanıyor. Veya hatta şu da oluyor ki, kaçak mazot ucuz olduğu için voltajın düşük olduğu zamanlarda jeneratör kullananlar bile oluyor. Bu meselenin dinamiği tabi ki bu bölgede aşırı kaçak elektrik tüketimi ve bundan dolayı elektrik şirketlerinin yeterli yatırımı yapmaya çekinmesi. Bazen de voltaj dengesiz gelip düşükken aniden yüksek gelebiliyor ve evdeki elektrikli cihazlara zarar verebiliyor. Son zamanlarda yeni market açan bir tanıdığın böyle bir olaydan oldukça zararı oldu.

2015 yılında böyle büyük çapta bir elektrik kesintisi kimsenin beklemeyeceÄŸi bir olay. Ekonominin ve yaÅŸamın günden güne daha da elektriÄŸe dayalı hale geldiÄŸi bir zamanda elektriksiz kalmak bizim bölge haricinde alışık olmayan insanlar için oldukça tedirginlik verici bir durum. iPhone’unun ÅŸarjı bittiÄŸinde tekrar ÅŸarj edemeyeceÄŸini bilmek korkunç bir ÅŸey… Büyük sanayi kuruluÅŸları vs. için çok yüksek meblaÄŸlarda zarar demek. Hastanelerde ciddi sıkıntılar demek. Cep telefonu operatörleri ve Ä°nternet altyapılarının devre dışı kalabilmesi demek. Hani uygarlığın ‘Pause’ tuÅŸuna basılmış gibi oluyor resmen.

Olaya gelince. Türkiye’de üretilen elektrik farklı konumlarda yer alan ve farklı kaynaklarla beslenen santraller tarafından üretiliyor. Bazısı su ile beslenen hidroelektrik, bazısı doÄŸal gaz ya da kömürle beslenen termik, bazısı rüzgarla beslenen rüzgar santralleri vs. Bu santraller çok farklı konumlara dağılmış olduÄŸundan dolayı, bu üretim merkezlerini ÅŸehirler gibi tüketim merkezlerine baÄŸlamak gerekiyor. Bunun da günümüzde en verimli ÅŸekilde yapılabilmesi amacıyla enterkonnekte sistem denen bir sistem kullanılıyor.

Enterkonnekte sistemde tüm santraller yüksek gerilim hatları vasıtasıyla birbirlerine ve tüketim merkezlerindeki trafo merkezlerine bağlı. Tüm santraller aynı sistemi beslediği için, bir santral devreden çıktığında yükünü farklı bir santral devralarak elektrik ihtiyacının karşılanmaya devam edilmesini olanaklı kılıyor. Tüm santraller devamlı %100 performansta çalışamıyor. Santrallerde arızalar oluyor, yıllık periyodik bakımları oluyor ya da en basitinden hidroelektrik santrallerde su azalmış olabiliyor. Bu durumda böyle santralleri kapatmak gerekiyor. Kapatılan santrallerin yerine de farklı santraller çalıştırılarak arz talep dengesinin sağlanmasına çalışılıyor.

Enterkonnekte sistem yönetimi de Türkiye’de bir merkez ve farklı bölgelerdeki dokuz yük tevzi merkezi ile yapılıyor. Görevleri enterkonnekte elektrik ÅŸebekesini yöneterek tüketim talebini karşılayacak arzı saÄŸlamak. Bu arzı saÄŸlarken de pek çok farklı elektrik üretim santralini devreye alıp devreden çıkararak elektrik arz güvenliÄŸini saÄŸlamak. Yani bir bölgedeki bir santralde bir arıza oldu ve üretim durdu. Yük tevzi merkezi hemen baÅŸka bir santralin devreye girmesini ya da üretimini arttırmasını ister ve bu ÅŸekilde tüm ÅŸebekenin çalışmasını saÄŸlamaya çalışır.

Yalnız yük tevzi merkezlerinin enterkonnekte ÅŸebekeyi çalışır halde tutma iÅŸi kolay bir iÅŸ deÄŸildir. Evlerimize gelen elektriÄŸin verimli kullanılabilmesi açısından 50 Hz frekansla gelmesi gerekmektedir. Arz talep dengesindeki dengesizlikler bu frekansın düşmesi ya da artmasına sebep olabilmektedir. ÖrneÄŸin tüketiciler üretimden fazla enerji tüketiyorsa frekans düşer. Ãœreticiler tüketimden fazla üretim yapıyorsa da frekans yükselir. Frekans düşüşünde santrallerde normal devri dakikada 3000 devir olan jeneratörlerin dönüş devirlerinde düşme olur. Frekans yükseliÅŸinde ise devirde artma olur. ÖrneÄŸin 31 Mart kesintisinden önce bazı santrallerde 48 Hz civarı frekans kaydedilmiÅŸ ve jeneratör devirlerinin de 2900’e kadar indiÄŸi gözlenmiÅŸ. Ani kesintilerde ise yüksüz kalan jeneratörün aniden binlerce devir daha hızlı dönmeye baÅŸlayıp zarar görebilmesi de mümkün.

ElektriÄŸin 50 Hz frekanstan ne kadar alçak ya da yüksek olduÄŸu tamamen elektrik kalitesini düşüren bir etmen. Çünkü 50 Hz ile senkronize çalışan cihazlar frekans kaymalarında senkronizasyondan çıkarak sorun yaÅŸayabiliyor. ÖrneÄŸin frekans düşümünde eski kasetçalarlarda kaset daha yavaÅŸ döndüğünden, ABD’deki bazı büyük kesinti olaylarında radyo kanallarının yayınlarında ses tonu ve hızda sıkıntılar yaÅŸandığı kaydedilmiÅŸ. Tabi bu biraz basit bir örnek. Sanayide yüksek doÄŸrulukla ince iÅŸ yaparak çalışan makinelerde frekans kayması çok daha büyük zararlara sebep oluyor.

Ä°ÅŸte yük tevzi merkezleri üretim ve tüketimi dengeleyerek elektriÄŸin bu 50 Hz frekans ile akmasını saÄŸlıyor. Enterkonnekte sistem dediÄŸimiz ÅŸebeke de santraller arasındaki 380 KV (kilo volt, bin volt) ya da 154 KV yüksek gerilim hatları ve bunlara giriÅŸ çıkışı saÄŸlayan ve voltaj yükseltme ve alçaltma iÅŸlemlerini yapan trafo merkezlerinden oluÅŸuyor. Bu ÅŸebekenin basit bir haritasına buradan göz atabilirsiniz. Türkiye genelinde düşünüldüğünde oldukça muazzam boyutta bir ÅŸebeke olduÄŸu söylenebilir. Bundan dolayı da yönetimi çok zor ve ciddi bir bakım ve özen gerektiriyor. Yönetimi ise baÅŸarılamadığında neler olabildiÄŸini 31 Mart büyük elektrik kesintisi ile görmüş olduk. Uygarlığın ‘Pause’ butonuna basılmış oluyor resmen. Sistem iyi yönetilemediÄŸinde bir noktadaki arıza tüm sistemi etkileyerek tüm sistemi çökertebiliyor. Bir santral devreden çıktığında frekansta düşme oluyor ve hemen dengelenmesi gerekiyor. Bir iletim hattı açma yaptığında, yani bir arızadan dolayı elektrik iletimi kesildiÄŸinde yük diÄŸer hatlar üzerinden akmaya baÅŸlıyor. Bu da diÄŸer hatları aşırı yükleyerek onların da sigortalarının atmasına sebep olup domino etkisi gibi tüm sistemin çökmesine sebep olabiliyor.

Bu tür büyük elektrik kesintileri sadece Türkiye’de görülen kesintiler deÄŸil. 2003 yılında Amerika’da da bir nükleer santralin devreden çıkıp, birkaç iletim hattının da ısınarak altlarındaki aÄŸaçlara temas ederek devreden çıkmasından dolayı KuzeydoÄŸu Amerika’daki milyonlarca kiÅŸi elektriksiz kalmıştı. Avrupa’da da benzer durumlarda birkaç ülkenin birden elektriÄŸinin kesildiÄŸini görebiliyoruz. Dünya üzerindeki diÄŸer büyük çaplı elektrik kesintilerinin listesine buradan ulaÅŸabilirsiniz. Mesela bir keresinde Hindistan’da 600 milyon civarında kiÅŸi elektriksiz kalmış!

Peki Türkiye’deki 31 Mart olayı neden oldu? Olayın sebebi ile ilgili santral arızasından siber saldırıya kadar pek çok ÅŸey öne sürüldü. Ancak tam olarak etkili olan neden söylenemedi, belki de hiç söylenmez. Çünkü dediÄŸim gibi yönetimi zor bir ÅŸebeke ve her ÅŸeyin sebebini kesin söylemek mümkün olmayabiliyor. Yine de ortada olan, bir gün öncesinden elektrik ÅŸebekesinde bir miktar frekans kayması olduÄŸu ve ENTSO-E denen Avrupa ÅŸebekesinin bundan dolayı bizi kendi sisteminden attığı. Muhtemelen bu durum düzeltilemedi ve bir dizi tetikleyici reaksiyon ile tüm ÅŸebeke devre dışı kaldı. Ayrıntılı bilgiler gelecektir zaman geçtikçe.

Bu arada Hakkari ve Van 380 KV BaÅŸkale trafo merkezi üzerinden Ä°ran’dan gelen elektrikle besleniyormuÅŸ ki buralarda ciddi bir kesinti olmadı.

Ayrıca kesinti esnasında özellikle Turkcell olmak üzere mobil operatörlerimizin de sınıfta kalışlarına ÅŸahit olduk. Bizden bir ton para sömüren bu operatörlere avil durumlarda iÅŸimizin düşmemesi dileÄŸiyle…