Düşünme süreçlerinin geleneksel hiyerarşisi

____________________________________________________________________

Intel’den (ç)alıntıdır. 🙂

1956’da Benjamin Bloom, Eğitim Amaçları Taksonomisi: Bilişsel Alan’ı yazdı ve düşünmenin altı seviyelik tanımı, o zamandan beri  sayısız bağlamada benimsenmiş ve kullanılmıştır. Bilişsel süreçlere  yönelik listesi, en basitten – bilginin hatırlanması- en  karmaşığa – bir firkin önemine ve değerine yönelik bir yargıda bulunmak- doğru düzenlenmiştir.

Bloom’un Eğitim Amaçları Taksonomisi (Geleneksel)

Beceri

Tanım

Anahtar
Kelimeler

Bilgi

Bilgiyi
hatırlama

belirlemek,
tanımlamak, adlandırmak, sınıflandırmak, tanımak, yeniden
oluşturmak, izlemek

Anlama

Anlamı
kavrama, bir kavramı başka sözcüklerle ifade etme

özetlemek,
değiştirmek, savunmak, başka sözcüklerle ifade etmek,
yorumlamak, örnekler vermek

Uygulama

Bilgi
ya da kavramı farklı bir bağlamda kullanma

oluşturmak,
yapmak, yapılandırmak, modellemek, tahmin etmek, hazırlamak

Analiz

Tamamen
anlamak için bilgi ya da kavramları parçalara ayırma

karşılaştırmak/farklılıkları
bulmak, parçalara ayırmak, ayırt etmek, seçmek,
ayırmak

Sentez

Yeni
bir şey oluşturmak için fikirleri bir araya getirme

kategorilere
ayırmak, genellemek, yeniden yapılandırmak

Değerlendirme

Değerine
yönelik yargılarda bulunma

değer
biçmek, eleştirmek, yargıda bulunmak, kanıt göstermek,
desteklemek

 

Ancak, günümüz dünyası Bloom’un taksonomisinin 1956’da yansıttığından daha farklı bir yerdir. Eğitimciler,
öğrencilerin nasıl öğrendiği ve öğretmenlerin nasıl öğrettiği hakkında çok daha fazla şey öğrendi ve  şimdi öğretme ve öğrenmenin sadece düşünmeden daha fazlasını kapsadığını kabul ediyorlar. Sınıfın toplumsal ve kültürel ortamının yanısıra öğretmenlerin ve öğrencilerin duygularını ve inançlarını da içerir.

 

Bazı bilişsel psikologlar, öğrenme becerileri temel kavramını daha  konuyla alakalı ve doğru hale getirmek için çalıştılar.  Marzano (2000) eğitim amaçlarına yönelik kendi  taksonomisini geliştirirken, Bloom’un taksonomisine yönelik  bir eleştiriyi vurgular. Taksonominin en basit bilgi düzeyinden en zor değerlendirme düzeyine giden yapısı, araştırmalarca desteklenmez. Hiyerarşik bir sınıflandırma, her üst düzey
becerinin altındaki becerilerden oluştuğu, anlamanın bilgi
gerektirdiği, uygulamanın anlama ve bilgi gerektirdiği, vb anlamına
gelir. Marzano’ya gore bu, Bloom’un taksonomisindeki
bilişsel süreçler için gerçekten doğru
değildir.

 

Altı orjinal düşünme sürecinin yaratıcıları, karmaşık
projelerin süreçlerden birisini diğerlerinden daha fazla
gerektirdiği şeklinde tanımlanabileceğini varsaymışlardır. Bir ödev,
öncelikle bir ‘analiz’ ya da bir ‘değerlendirme’
ödevidir. Bunun doğru olmadığı kanıtlanmıştır, ki bu da
eğitimcilerin taksonomiyi kullanarak zor öğrenme etkinliklerini
sınıflandırmada yaşadıkları zorluğu açıklayabilir.
Anderson (2000), neredeyse tüm karmaşık öğrenme etkinliklerinin farklı bazı bilişsel becerilerin kullanımını gerektirdiğini savunur.

 

Diğer kuramsal modeller gibi, Bloom’un taksonomisinin de güçlü
ve zayıf yönleri vardır. En güçlü yönü,
çok önemli bir konu olan düşünmeyi ele alması
ve bunun etrafına mesleğe yeni başlayanlar tarafından kullanılabilen
bir yapı yerleştirmesidir. Bloom’un taksonomisinin çeşitli
seviyeleriyle alakalı soruların bir listesini tutan öğretmenler,
öğrencilerinde üst düzey düşünmeyi teşvik
etme konusunda şüphesiz böyle bir aracı olmayanlardan daha
iyi bir iş çıkarırlar. Diğer taraftan, bir grup soruyu ve
öğrenme etkinliğini Bloom’un taksonomisine gore
sınıflandırmak için bir grup eğitimciyle çalışan
herkesin bildireceği gibi, görünüşte açık olan
‘analiz’ ya da ‘değerlendirme’ gibi
terimlerin ne anlama geldiği konusunda çok az uzlaşı vardır.
İlaveten, gerçeğe uygun problemler ve projeler gibi birçok
değerli etkinlik, taksonomiyle eşlenemez ve bunu yapmaya çalışmak,
bunların öğrenme fırsatları olarak potansiyellerini azaltır.

 

Bloom’un
Taksonomisi Gözden Geçiriliyor

1999’da Lorin Anderson ve meslektaşları, Bloom’un taksonomisinin
öğrenme ve öğretme üzerinde etkisi olan daha fazla
faktörü hesaba katan, güncellenmiş bir versiyonunu
yayımladılar. Bu gözden geçirilmiş taksonomi, orjinal
taksonomideki bazı hataları düzeltmeye çalışır. 1956
versiyonundan farklı olarak, yeni taksonomi ‘neyi bilmek’-
düşünmenin içeriği-‘ ve ‘nasılı bilmek’-problemleri çözmede kullanılan prosedürler-‘i ayırt eder.

 

Bilgi boyutu, ‘neyi bilmek’tir. Dört kategorisi vardır: olgusal, kavramsal, prosedüre dayalı ve metabilişsel. Olgusal bilgi, kelimelerin tanımları ve belli detaylara yönelik bilgiler gibi ayrılmış bilgi parçaları içerir. Kavramsal bilgi, sınıflandırmalar ve kategoriler gibi bilgi sistemlerinden oluşur.

 

Prosedüre dayalı bilgi; bu prosedürlerin ne zaman kullanılacağına dair
bilgilerin yanısıra algoritmalar, buluşsal yöntemler ya da temel
kurallar, teknikler ve metodlar içerir. Metabilişsel
bilgi, düşünme süreçlerine yönelik
bilgilere ve bu süreçlerin etkin bir biçimde nasıl
amaca yönelik kullanılabileceğine dair bilgilere işaret eder.

 

Bloom’un taksonomisinin gözden geçirilmiş halinin Bilişsel Süreç
Boyutunun, orjinal versiyonu gibi, altı becerisi vardır. Bunlar
basitten karmaşığa doğru: (a) hatırla, (b) anla, (c) uygula, (d)
analiz et, (e) değerlendir, and (f) oluştur.

 

 

Hatırlama, konuyla alakalı bilgileri tanıma ve uzun süreli bellekten geri
çağırmadan oluşur. Anlama, okuma ve öğretmenin
açıklamaları gibi eğitimle ilgili materyallerden kendi
anlamınızı oluşturma yeteneğidir. Bu sürece yönelik alt
beceriler; yorumlama, örnekleme, sınıflandırma, özetleme,
çıkarım yapma, karşılaştırma ve açıklamayı içerir.

 

Üçüncü süreç, uygulama, benzer ya da yeni bir durumda
öğrenilen bir prosedürü kullanmaya işaret eder. Bir
İleri süreç, bilgileri parçalarına ayırma ve
parçaların genel yapıyla nasıl bağlantılı olduğunu düşünmeden
oluşan analizdir. Öğrenciler, farklılaştırarak,
düzenleyerek ve atfederek analiz yaparlar. Orjinal taksonominin
en üstünde olan değerlendirme, gözden
geçirilmiş versiyonun altı sürecinin beşincisidir.
Kontrol etme ve eleştirmeyi içerir.

 

Önceki taksonomide yer almayan oluşturma, yeni versiyonun en üst
ögesidir. Bu beceri, yeni bir şey oluşturmak için
parçaları biraraya getirmeyi içerir. Iş oluşturmayı
başarmak için, öğrenenler oluşturur, planlar ve
üretirler.

 

Bu taksonomiye gore, her bilgi düzeyi bir bilişsel sürece
karşılık gelir, böylece bir öğrenci
olgusal
ya da prosedüre dayalı bilgileri hatırlayabilir, kavramsal ya da
metabilişsel bilgiyi anlayabilir

veya
metabilişsel ya da olgusal
bilgiyi analiz edebilir
. Anderson ve
meslektaşlarına gore, ‘Anlamlı öğrenme, öğrencilere
başarılı problem çözme için ihtiyaç
duyacakları bilgi ve zihinsel süreçleri vermektir’
(sayfa 65)

 

 

Bilişsel Süreçler Boyutu

Bilişsel Süreçler

Örnekler

Hatırla—Zihinden doğru
bilgiyi getirin

Tanıma

  • Hem
    karada hem suda yaşayan canlılara ait bir şemada kurbağaları
    tanıyın

  • Çevrenizde
    bir ikizkenar üçgen bulun

  • Doğru-yanlış ve çoktan
    seçmeli bazı sorular cevaplayın

Hatırlama

  • Tanzimat
    Dönemi şairlerinden üçünün ismini
    söyleyin

  • Çarpma
    unsurlarını yazın

  • Karbon tetrakloridin kimyasal
    formülünü hatırlayın

Anla—Eğitim materyalleri
veya deneyimlerinden anlam oluşturun

Yorumlama

  • Hikayedeki
    bir problemi, cebirsel bir eşitliğe çevirin.

  • Sindirim
    sisteminin bir şemasını çizin.

  • Atatürk’ün
    10. Yıl Nutkunu başka sözcüklerle ifade edin.

Örnekleme

  • Bir
    paralelkenar çizin.

  • Fikir
    akışı yazma stilinin bir örneğini bulun.

  • Bölgemizde yaşayan bir
    memelinin adını söyleyin.

Sınıflandırma

  • Sayıları
    tek ve çift olarak sınıflandırın.

  • Modern
    Avrupa uluslarında bulunan hükümet türlerini
    listeleyin.

  • Yerli hayvanları, uygun
    türlere gruplayın.

Özetleme

  • Kısa
    bir parka için başlık oluşturun.

  • Web sitesinin teşvik ettiği
    ölüm cezasıyla ilgili temel noktaları listeleyin.

Çıkarım Yapma

  • Iki
    karakter arasında geçen bir diyalog yazısını okuyun ve
    geçmişteki ilişkileriyle ilgili sonuçlar çıkarın.

  • Bilinmedik
    bir terimin anlamını bağlamdan anlayın.

  • Bir rakamlar dizisine bakın
    ve bir İleri sayının ne olacağını tahmin edin.

Karşılaştırma

  • Kalbin
    pompaya nasıl benzediğini açıklayın.

  • Batıya
    ilerleyen öncülerinkine benzer, yaşadığınız bir deneyim
    hakkında yazın.

  • Yaşar Kemal’ın iki kitabının nasıl benzer ve farklı olduklarını göstermek için bir Venn şeması kullanın.

Açıklama

  • Hava
    basıncının havayı nasıl etkilediğini açıklayan bir şema
    çizin.

  • Fransız
    Devrimi’nin niçin, ne zaman ve nasıl olduğunu
    doğrulayan detaylar verin.

  • Faiz oranlarının ekonomiyi
    nasıl etkilediğini açıklayın.

Uygula—Bir prosedür
kullanın

Yürütmek

  • Iki
    basamaklı sayılar için bir sütun ekleyin.

  • Yabancı
    dilde bir parçayı sözel olarak okuyun.

  • Özgür bir atış
    yapın.

Uygulamak

  • Bitkilerin
    farklı toprak türlerinde nasıl büyüdüklerini
    görmek için bir deney tasarlayın.

  • Bir
    yazıyı, yanlışlarını düzeltmek için okuyun.

  • Bir bütçe
    oluşturun.

Analiz Et—Bir kavramı
parçalarına ayır ve parçaların bütünle
nasıl ilişkili olduğunu açıklayın

Ayırt Etme

  • Bir
    matematiksel kelime probleminde önemli bilgileri listeleyin
    ve önemsiz bilgileri çıkarın.

  • Bir romandaki önemli ve
    daha az önemli olan karakterleri gösteren bir şema
    çizin.

Düzenleme

  • Sınıf
    kütüphanesindeki kitapları kategorilere gore
    yerleştirin.

  • Sık
    kullanılan süslü ifadelerin bir şemasını oluşturun ve
    etkilerini açıklayın.

  • Çevrenizdeki
    bitkilerin ve hayvanların birbirlerini etkileme şekillerini
    gösteren bir şema çizin.

Atfetme

  • Belli
    bir konu hakkında yazarın bakış açısını belirlemek için,
    editöre mektupları okuyun.

  • Bir
    roman ya da hikayede karakterin motivasyonunu belirleyin.

  • Politik adaylar broşürüne
    bakın ve konulara yönelik bakış açıları hakkında
    hipotezler oluşturun.

Değerlendir—Kriterler ve
standartlara dayanarak yargılarda bulunun.

Kontrol Etme

  • Akranlara
    düzen ve iddiaların mantığı konusunda geribildirim veren bir
    yazma grubuna katılın.

  • Politik
    bir konuşma dinleyin ve konuşma içindeki çelişkilerin
    bir listesini oluşturun.

  • Gerekli tüm basamakların
    dahil edilip edilmediğini görmek için bir proje
    planını gözden geçirin.

Eleştirme

  • Bir
    projenin değerlendirilmesine yönelik bir değerlendirme
    tablosunu birlikte geliştirdikten sonra, projenin kriterleri ne
    kadar iyi karşıladığına dair yargılarda bulunun.

  • Karmaşık
    bir matematik problemini çözmek için en iyi
    metodu seçin.

  • Astrolojinin lehinde ve
    aleyhinde olan iddiaların geçerliliğine yönelik
    yargılarda bulunun.

Oluştur—Yeni bir şey
oluşturmak için parçaları birleştirin ve yeni bir
yapının ögelerinin farkına varın.

Oluşturma

  • Bir
    kriter listesi verildiğinde, okuldaki ırk ilişkilerini
    geliştirmeye yönelik seçenekleri listeleyin.

  • Bitkilerin
    niçin güneş ışığına ihtiyaç duyduklarını
    açıklamak için çeşitli bilimsel hipotezler
    üretin.

  • Hem
    ekonomik hem de çevresel sorunlara yol açan katı
    yakacaklara olan bağımlılığı azaltmak için bir dizi
    alternatif önerin.

  • Kriterlere dayanarak,
    alternatif hipotezler bulun.

Planlama

  • Böceklerle
    ilgili bir çokluortam sunusu için bir hikaye panosu
    oluşturun.

  • Ahmet
    Haşim’in şiir konusundaki görüşleriyle ilgili bir
    araştırma ödevinin taslağını oluşturun.

  • Farklı tür müziklerin
    tavukların yumurta üretimi üzerindeki etkilerini test
    etmek için bilimsel bir çalışma tasarlayın.

Üretme

  • Bir
    müttefik ya da birlik askerinin bakış açısıyla bir
    günlük yazın.

  • Yerli
    sukuşu için doğal bir yaşama ortamı oluşturun.

  • Okuduğunuz bir romanın bir
    bölümüne dayanarak, bir oyun sergileyin.

 

 

Bilgi
Boyutu

Olgusal Bilgi—Temel Bilgi

Terminoloji Bilgisi

Kelimeler, matematiksel semboller,
müzik notaları, alfabe

Belirli detay ve ögelere yönelik bilgi

Yiyecek Piramidi’nin
ögeleri, kongre temsilcilerinin isimleri, İkinci Dünya
Savaşının büyük mücadeleleri

Kavramsal Bilgi—Daha büyük bir yapının,
birlikte işlemesini sağlayan parçaları arasındaki ilişkiler

Sınıflandırma ve kategorilere
yönelik bilgi

Hayvan türleri, farklı iddia
türleri, jeolojik dönemler

İlke ve genellemelere yönelik
bilgi

Edebiyattaki çelişki
türleri, Newton’un Hareket Yasası, demokrasinin
ilkeleri

Teori, model ve yapılara yönelik
bilgi

Evrim teorisi, ekonomik teoriler,
DNA modelleri

Prosedüre Dayalı Bilgi—Birşeyin nasıl yapılacağı

Konuya özel beceri ve
algoritma bilgisi

İkinci dereceden denklem çözme
prosedürleri, yağlıboya için renkleri karıştırma,
voleybolda servis atma

Konuya özel teknik ve metod
bilgisi

Edebi eleştiri, tarihi
dökümanların analizi, matematiksel problem çözme
metodları

Uygun prosedürleri ne zaman
kullanacağını belirlemeye yönelik kriter bilgisi

Farklı tür deneylere uygun
metodlar, farklı durumlar için kullanılan istatistiki
analiz prosedürleri, farklı yazı türlerine yönelik
standartlar

Metabilişsel Bilgi—Genel
olarak düşünmeye ve özel olarak sizin düşünmenize
yönelik bilgiler

Stratejik Bilgi

Bilgileri ezberleme yolları,
okuduğunu anlama stratejileri, bir Web sitesi planlama metodları

Uygun bağlamsal ve koşulsal
bilgiler de dahil bilişsel görevlere yönelik bilgi

Ders kitapları ve romanların
okumaya yönelik farklı talepleri, elektronik bir veritabanı
kullanırken ileriye dönük düşünme, elektronik
posta yazma ile iş mektubu yazma arasındaki farklar

Kendine yönelik bilgi

Karmaşık süreçleri
anlamak için şekil ya da şemalara olan ihtiyaç,
sessiz ortamlarda daha iyi anlama, bir deneme yazmadan once
fikirleri bir başkasıyla tartışma ihtiyacı

Referanslar

Anderson,
L. W. & Krathwohl, D. R. (2001).
A taxonomy for
learning, teaching, and assessing.
New York: Longman.

Anderson,
L. W. (1999). Rethinking
Bloom’s Taxonomy: Implications for testing and assessment.

ED 435630.

Bloom,
B.S., (Ed.). 1956.
Taxonomy
of educational objectives: The classification of educational goals:
Handbook I, cognitive domain.

New York: Longman.

Costa, A.
L. (Ed.). (2000). Developing minds: A resource book for teaching thinking. Alexandria, VA: ASCD.

Marzano,
R. J.
(2000). Designing a new taxonomy of educational
objectives.
Thousand Oaks, CA: Corwin Press.

Orijinal / PDF olarak indir.